Ένα πολύχρωμο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης με μια πολύχρωμη συλλογή. Μόναχο, Οκτώβριος 2010

ΤΑ ΝΕΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ

ΠΕΜΠΤΗ, 03 ΜΑΡΤΙΟΣ 2011 13:36

του Σταύρου Τσιγκόγλου

Το ιστορικό της δωρεάς της συλλογής στο κράτος

της Βαυαρίας.

Ο Udo και η Anette Brandhorst από την Κολωνία ξεκίνησαν το 1971 τη συλλογή, για το κέφι τους, για το σπίτι τους, χωρίς στόχους, βασιζόμενοι στο ένστικτο και το γούστο τους. Η συλλογή άρχισε να γίνεται γνωστή και το 1994 έγινε μεγάλη έκθεση στη Βασιλεία με έργα της, που είχε μεγάλη απήχηση στο κοινό και τους τεχνοκριτικούς. Το ζεύγος άρχισε να σκέπτεται τη δωρεά στo Μόναχο και η συμφωνία έκλεισε το 1999. Το κράτος της Βαυαρίας συμφώνησε να αναλάβει τα έξοδα της ανέγερσης του μουσείου.

Το 2000 έγινε μεγάλη, εντυπωσιακή έκθεση με έργα της συλλογής στο Haus der Kunst του Μονάχου. Και όλα αυτά ενώ χτιζόταν η Pinakothek der Moderne, που θα έδειχνε σύγχρονη τέχνη και εγκαινιάστηκε το 2002! Συμφώνησαν απλώς τα δυο μουσεία να δρουν συνεργειακά. Η καθηγήτρια Carla Schulz-Hoffmann είναι επικεφαλής και των δυο μουσείων, ενώ η καθ. Armin Zweite είναι διευθύντρια του μουσείου και της συλλογής Brandhorst· έστησε επίσης την πρώτη έκθεση. Πολύ έξυπνη κίνηση. Το μουσείο Brandhorst τέλειωσε σε 4,5 χρόνια, κόστισε €48.150.000 και εγκαινιάστηκε τον Μάιο του 2009. Πρόσφατα, ο Brandhorst έδωσε €120 εκ. για αγορές έργων, ενώ με τους τόκους θα γίνονται εκθέσεις, κατάλογοι κ.λπ.

Το πολύχρωμο

μουσείο  

Κατεβαίνοντας από την Pinakothek der Moderne αριστερά με περίμενε μια πολύ ευχάριστη έκπληξη. Κάτι είχα ακούσει για το χρώμα του μουσείου, αλλά δεν περίμενα ποτέ ένα μουσείο εξ ολοκλήρου πολύχρωμο ή πολυχρωματικό κτήριο, όπως το αποκαλούν το ζεύγος των αρχιτεκτόνων από το Βερολίνο, ο Matthias Sauerbruch και η Louisa Hutton, που κέρδισαν το διαγωνισμό με συμμετοχή 25 αρχιτεκτονικών γραφείων. Στη τελική δυάδα ήταν και η Zaha Hadid, που είχε σχεδιάσει το MAXXI της Ρώμης. Επελέγη το ζεύγος που δεν είχε σχεδιάσει ποτέ μουσείο, διότι πρόβαλε την τέχνη καλύτερα. Στα έλεγα εγώ κ. Zaha… Το ζεύγος σχεδίασε το μουσείο σε ένα δύσκολο, στενόμακρο, γωνιακό οικόπεδο (100×34μ.) στη «γειτονιά των μουσείων» (Kunstareal). Εκτός από το γυαλί των παραθύρων και μιας πλευράς του εστιατορίου στο ισόγειο, ολόκληρο το κτίριο καλύπτεται από οριζόντιες, μεταλλικές λωρίδες, που έχουν διευθετηθεί σε τρεις διαφορετικές ζώνες χρώματος. Το μεταλλικό αυτό «δέρμα», σκεπάζεται από σειρές 36.000 κάθετων, γυαλισμένων κεραμικών ράβδων(110x4x4εκ.), σε τόνους 23 διαφορετικών χρωμάτων! Όπως γράφει ο M. Sauerbruch, «χωρίζονται σε τρεις ομάδες χρωμάτων, Κακός Μώλωπας, Βαθύ Ροδακινί και Σάρκα Ρούμπενς», (δηλαδή από σκούρο βιολετί στο ανοιχτό κίτρινο)…Οι τόνοι των χρωμάτων ποικίλλουν και κάνουν μια σύνθεση που αφήνει μερικές περιοχές να ξεχωρίζουν από την επιφάνεια σαν χρωματιστά σύννεφα». Περπατώντας γύρω-γύρω με τον ήλιο να πέφτει, οι κινούμενες φωτοσκιάσεις δίνουν μια ρευστότητα, ελαφράδα, χάρη, κομψότητα στον όγκο του κτηρίου και μια αισθησιακή ποιότητα στην αρχιτεκτονική του. Η βόλτα αυτή είναι μια αισθητική απόλαυση από μόνη της. Ο Sauerbruch τελειώνει: «Η πρόσοψη είναι ταυτόχρονα στολίδι και μήνυμα, είναι ζωγραφική και γλυπτική, ένα δέρμα και ένας όγκος… και προεξοφλεί αισθητικές εμπειρίες μέσα στο κτίριο…».

Το εσωτερικό

του μουσείου

Οι εκθεσιακοί χώροι (3.200τ.μ) είναι κατανεμημένοι σε δυο ορόφους και ένα υπόγειο, με ύψος κατά μέσο όρο 9μ. Ο πρώτος όροφος έχει μεγάλες συνεχόμενες αίθουσες, η μεγαλύτερη 450 τ.μ. και ένα καθιστικό στη γωνία, από όπου βλέπεις την Pinakothek der Moderne και την Alte Pinakothek. Το ισόγειο έχει αίθουσες από 55 έως 100 τ.μ. Στο υπόγειο είναι η κεντρική αίθουσα με 470 τ.μ. και άλλες 6 αίθουσες των 65 τ.μ. για εκθέσεις φωτογραφίας και έργων σε χαρτί. Εκεί διαμορφώθηκε το «μαύρο κουτί» για τις βιντεοπροβολές. Μόλις μπαίνεις στο μουσείο έχεις αριστερά δυο ανελκυστήρες και δεξιά την πολύ φαρδιά ξύλινη σκάλα για ταχεία διακίνηση του κοινού. Η απλότητα του σχεδιασμού του εσωτερικού είναι εκπληκτική σε αντίθεση με αυτήν του MAXXI της Ρώμης. Η αρχιτεκτονική προσφέρει το προβάδισμα στη τέχνη, με το σχεδιασμό των χώρων για την καλύτερη προβολή της τέχνης.  Κανένα αρχιτεκτονικό στοιχείο δεν αποσπά την προσοχή του επισκέπτη. Οι τοίχοι λευκοί, τα πατώματα και οι σκάλες σε ανοιχτό μπεζ της δανικής βελανιδιάς. Οι χώροι των δύο ορόφων είναι ιδανικοί για εκθέσεις ζωγραφικής, χωρίς να αποκλείονται οι εκθέσεις τρισδιάστατων έργων ή η συνύπαρξη των δυο μέσων. Το υπόγειο για όλα τα εκφραστικά μέσα. Έχουν χρησιμοποιηθεί όλα τα σύγχρονα τεχνολογικά μέσα για την προστασία των έργων. Η θερμοκρασία του χώρου ρυθμίζεται από πηγές στους τοίχους και τα πατώματα, ενώ ο εισερχόμενος φρέσκος αέρας φιλτράρεται για ρυπαντικά αέρια και στοιχεία. Έγινε κάθε προσπάθεια στο σχεδιασμό, ώστε ο φωτισμός να προέρχεται από το φυσικό φως χωρίς άμεσο ηλιακό φωτισμό, που επιτυγχάνεται με την παρεμβολή ειδικής μεμβράνης. Στον πρώτο όροφο έρχεται από τη γυάλινη οροφή, στο ισόγειο από τα πλάγια και μέσω ανακλαστήρων. Στο υπόγειο, η κυρίως αίθουσα πήγε στα πλάγια σαν γάμα και με γυάλινη οροφή δέχεται άμεσο φωτισμό. Έχει υπολογιστεί ότι το μουσείο στηρίζεται στον άμεσο φωτισμό κατά 50-75% στις εργάσιμες ώρες. Ο έμμεσος φωτισμός προέρχεται επίσης από την οροφή.

Η συλλογή

των Brandhorst

Tο πρώτο έργο της συλλογής ήταν ένα σπάνιο κολάζ του Miro το 1970. Από τον μοντερνισμό επίσης συγκέντρωσαν όλα τα εικονογραφημένα από τον Picasso βιβλία. Ο Udo Brandhorst λέγει ότι «δεν είχαν ποτέ ένα οριστικό σχέδιο και αποφάσιζαν με το ένστικτο. Κάθε συλλογή είναι προσωπογραφία των συλλεκτών».

Μετά την παρουσίαση έργων της συλλογής στη Βασιλεία (1994) και στο Μόναχο (2000), αποφάσισαν να ενισχύσουν τη συλλογή με έργα του Warhol και του Cy Twombly (Η.Π.Α.1928), του οποίου έργα άρχισαν να μαζεύουν από το 1970. Και εδώ είναι ένα από τα πλεονεκτήματα της συλλογής: 60 έργα, κυρίως ζωγραφικής, του Twombly, που κάνουν τη συλλογή τους δεύτερη στον κόσμο μετά από αυτήν των Menil στο Χιούστον, και 100 έργα του Warhol, τη μεγαλύτερη στην Ευρώπη. Σήμερα είναι αδύνατο για ένα ευρωπαϊκό μουσείο να αποκτήσει ένα καλό έργο του Warhol, γιατί ξεπερνά τα 10 εκ. δολάρια.Tα έργα καλύπτουν όλη τη θεματολογία και τα εκφραστικά μέσα του Warhol: νεανικά σχέδια (1954-58), χαρτονομίσματα ζωγραφισμένα με το χέρι, διαδηλώσεις, Έλβις, Τέιλορ, Μέριλιν, Τζάκι κ.α., σύμβολα, καμουφλάζ, οξειδώσεις, αφαιρετικά κ.λπ. Μπορεί να οργανωθεί μια μικρή αναδρομική, πολύ ενδιαφέρουσα έκθεση. Η συλλογή έχει άνω των 5 έργων των εξής καλλιτεχνών: Joseph Beuys, Jannis Kounellis, Mario Merz, Arnulf Rainer, Sigmar Polke, John Chamberlain, Richard Tuttle, Bruce Nauman, Christopher Wool, Franz West, Robert Gober, Mike Kelly, Damien Hirst, David LaChapelle.

Συνολικά 700 έργα 46 καλλιτεχνών. Μια πραγματικά ιδιοσυγκρασιακή, πολύ προσωπική επιλογή με μικρό εύρος. Σεβαστό το γούστο των συλλεκτών και πολύ σεβαστό αν χαρίζουν τη συλλογή. Πρόσφατα, με τη δωρεά του Brandhorst αγοράστηκαν δύο βιντεοεγκαταστάσεις: Isaac Julien(Western Union: Μικρές βάρκες) και του Anri Sala (Μακριά Λύπη). Στη συλλογή δεν υπήρχε βίντεο· ήμουν σίγουρος για αυτό.

Η πρώτη

έκθεση

Επιλέχτηκαν 150 έργα, ενώ σε προσεχείς εκθέσεις θα γίνεται άλλη επιλογή. Πρώτος όροφος: Όλος ο όροφος είναι αφιερωμένος στον C. Twombly. Ζωγραφική από διάφορους ζωγραφικούς κύκλους (1957-2008), όπως: Ωδείον, 1960, Η πόλη της Ν. Υόρκης, 1968, Ζωγραφιές της Νini, 1971, Χειμώνας, Ρώμη, 1977, Βαχανάλια, Ρώμη, 1977, Θάνατος του Ολοφρένη, 1979, Για την αγάπη της φωτιάς και του νερού, 1981, Τρέλα του καλοκαιριού, 1990, Gaeta,1992, Lepanto, 2001, Χωρίς τίτλο, 2003, Βάκχος, 2005, Χωρίς τίτλο, 2007, Τριαντάφυλλα, 2008. Είχα δει μια μεγάλη σειρά τυπικών έργων της δεκαετίας του ’60 στο Hamburger Bahnhof του Βερολίνου, πολλές φορές και πάντοτε με άφηναν αδιάφορο: αφαιρετικά με άτσαλες γραμμές, λίγα μουντά χρώματα, πολλά σταξίματα, πολλές πιτσιλιές, κακογραμμένα, ακατάληπτα κείμενα, λέξεις καμιά φορά ελληνικές γραμμένες με μολύβι. Ερμητικά γκράφιτι από τη λογοτεχνία και τη μυθολογία της Μεσογείου, καθώς από το 1957 ο Twombly μένει στη Ρώμη. Πειραματισμοί εναντίον του αμερικάνικου αφηρημένου εξπρεσιονισμού; Αναζήτηση υπαρξιακής ταυτότητας; Το ίδιο αδιάφορα μου φάνηκαν και εδώ τα έργα του Twombly της περιόδου 1957-81. Ξαφνικά όλα αλλάζουν στο έργο «Τρέλα του καλοκαιριού», 1990: μεγάλες μουτζούρες και ζωηρά χρώματα, πάλι άτσαλα πεταγμένα χωρίς μολυβιές, με λίγες χρωματισμένες λέξεις. Πάντοτε χειρονομιακή ζωγραφική, χωρίς τον παράγοντα τύχη. Και αυτή η αλλαγή συνεχίζεται με διαφόρους τρόπους στα έργα της συλλογής μέχρι το 2008.Τα χρώματα γίνονται πιο θερμά, κόκκινα, πορτοκαλί, κίτρινα, πράσινα. Τα σταξίματα πληθαίνουν και κυλάνε προς τα κάτω μέχρι την άκρη του πίνακα. Μερικά μάλλον αναγνωρίσιμα στοιχεία: λουλούδια, βαρκούλες; Πιο πολύ εντυπωσιάστηκα με τον κύκλο Lepanto (Ναύπακτος), 2001. Bγαίνοντας από τον ανελκυστήρα δεξιά, είναι μία μεγάλη ημικυκλική αίθουσα, όπου απλώνονται οι 12 πίνακες (211×304 εκ.) που έγιναν για την Μπιενάλε της Βενετίας, 2001 και βραβεύτηκαν με τον Χρυσό Λέοντα. Ο Twombly τους εμπνεύστηκε από την αιματηρή ναυμαχία του 1571, όπου νικήθηκε ο οθωμανικός στόλος, κυρίαρχος στη Μεσόγειο από την ιερά συμμαχία Ισπανών, Βενετών και παπικών στρατευμάτων. Νεκροί 50.000 και η θάλασσα βάφτηκε στο αίμα. Η ζωγραφική του Twombly μεταφέρει την ατμόσφαιρα της σφαγής σε μια ηλιόλουστη μέρα με φόρμες και χρώματα. Επικρατούν ατρακτοειδείς κόκκινες και κίτρινες μουτζούρες με μακριές γραμμές σταξιμάτων, όπως και βαρκούλες συνήθως σε γαλάζιο φόντο. Σημερινή ιστορική ζωγραφική; Ευχαριστήθηκα το όργιο της φόρμας, των γραμμών, των χρωμάτων στη μετά το 1990 περίοδο τουTwombly, έργα της συλλογής με θέματα τις τρέλες του καλοκαιριού, των λουλουδιών και της αιματοχυσίας της Ναυπάκτου. Εκτίμησα την διορατικότητα των συλλεκτών στην εμμονή τους στονTwombly, που σίγουρα είναι ο καλύτερος αφαιρετικός ζωγράφος των καιρών μας, έστω και μιας άλλης γενιάς. Στην πρόσφατη έκθεση της μόνιμης συλλογής της Tate Modern, μετά τα έργα του Pollock, του Franz Kline, είναι η αίθουσα του Twombly με τρεις μεγάλους πίνακες από τη σειρά Βάκχος, από ιδιωτική συλλογή, πιθανόν των Brandhorst.Tο πρώτο έργο που βλέπει ο επισκέπτης μπαίνοντας στο μουσείο είναι το μεγάλο έργο του Warhol (Η.Π.Α. 1928-1987), «Νεκρά-φύση». (Σφυροδρέπανο)», 1976, 305×497 εκ., αριστερά στον τοίχο. Το σφυροδρέπανο δεν είναι ένα ακριβές αντίγραφο του συμβόλου, αλλά μια σύνθεση με τα εργαλεία που έχουν κατασκευαστεί στις Η.Π.Α., όπως φαίνεται από τη μάρκα «Champion No.15» πάνω στη βάση του δρεπανιού. Έτσι για να μην ενοχλούνται οι τέως κομμουνιστές, όπως εγώ. Η Nina Schleif γράφει στον κατάλογο ότι ο Warhol, έχει δημιουργήσει μια αύρα γύρω από το όνομα του, όπως ο Rembrandt και ο Van Gogh, που μοιάζει λίγο υπερβολικό αλλά είναι αληθινό. Στον κατάλογο είναι πρώτη η αυτοπροσωπογραφία του 1964 και τελειώνει με τις συγκλονιστικές τελευταίες του 1986. Η Schleif, πάλι σωστά την παραλληλίζει στο ύφος με την «αυτοπροσωπογραφία με γούνα», 1500, του Albrecht Dürer, που μπορεί να δει κανείς εκεί κοντά στην Alte Pinakothek. Στην έκθεση, μου έκαναν εντύπωση τα φαιδρά-τραγικά πορτρέτα των τραβεστί «Κυρίες και Κύριοι», 1978, που δεν είχα δει ποτέ μου και που είναι τα πιο έντονα χρωματισμένα έργα του Warhol, όπως και τα 100 πολλαπλά, μαύρα πρόσωπα του Χριστού, 1986, από τον Μυστικό Δείπνο του DaVinci. Από τα άλλα έργα, πολύ καλά ήταν των Robert Gober, Jannis Kounellis, Herman Nitsch, Sigmar Polke, John Chamberlain, Franz West, Katharina Fritch, Damien Hirst, David LaChapelle. Νομίζω και στις προσεχείς εκθέσεις οι Twombly και Warhol θα είναι μόνιμοι κάτοικοι.

Η Pinakothek der Moderne. H κομψή, λευκή πινακοθήκη με το  μεγάλο στρόγγυλο αίθριο, που καλύπτεται από τον λαμπρό, γυάλινο θόλο, εγκαινιάστηκε το 2002. Στεγάζει «4 διεθνείς συλλογές αρχιτεκτονικής, ντιζάιν, γραφικών τεχνών και ζωγραφικής, γλυπτικής και νέων μέσων». Η τέχνη παρουσιάζεται στον επάνω όροφο με έκταση 5.000 τ.μ. και άμεσο φωτισμό. Χάρις σε δωρεές μικρών αλλά πολύ σημαντικών  συλλογών, η Πινακοθήκη έχει μια από τις καλύτερες στον κόσμο συλλογές γερμανικού εξπρεσιονισμού, «Γέφυρα» και «Γαλάζιος Καβαλάρης». Ο «κλασσικός μοντερνισμός» εκπροσωπείται καλά, με λίγα εκλεκτά και χαρακτηριστικά έργα, πάλι χάρις στις δωρεές και τις πολύ επιλεκτικές αγορές.

Η μεταπολεμική και σύγχρονη τέχνη και κυρίως η αμερικανική, παρουσιάζει ελλείψεις (βάσει του καταλόγου 2005). Το μουσείο Βrandhorst θα καλύψει πολλά κενά και θα δράσει αλλού συμπληρωματικά.

Συμπέρασμα.

Με αγαθή, γρήγορη και αποτελεσματική συνεργασία ιδιωτικού και δημόσιου τομέα, το Μόναχο απέκτησε ένα πολύ όμορφο μουσείο με μια πολύ αξιόλογη συλλογή που προστέθηκε στη «γειτονιά των μουσείων».

Η έξυπνη συνεργασία των δύο μουσείων που προβάλλουν τη σύγχρονη τέχνη και η επιπλέον δωρεά από τον συλλέκτη μεγάλου χρηματικού ποσού για την αγορά έργων και την οργάνωση εκθέσεων, θα κάνει το Μόναχο ισχυρότατο πόλο έλξης των φίλων της σύγχρονης τέχνης. Σε αυτό θα συμβάλει και το Haus der Kunst με μεγάλη παράδοση εξαίρετων εκθέσεων σύγχρονης τέχνης.

Θα τολμούσαν οι συλλέκτες Ιωάννου και Δασκαλόπουλος να κάνουν κάτι τέτοιο στη χώρα μας που έχει αξιόλογο ιστορικό κωλυσιεργίας και άρνησης παρόμοιων προσφορών (Γουλανδρή, Κωστάκη, Παπαλουκά κ.α.);

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s