Φωτίζοντας μια ιστορία από κάτω

Ανοίγοντας το περιοδικό Μεθόριος του Αιγαίου (τριμηνιαία επιθεώρηση πολιτιστικής παρέμβασης Σάμου Ικαρία Φούρνων),  έμεινα έκπληκτη με το κείμενο του ιστορικού  Γιώργου Μουτάφη σχετικό  με το  ιστορικό συνέδριο στο Δήμο Σαμίων  …!,  σας αφήνω να απολαύσετε το κείμενο του θαυμαστού ιστορικού και ερευνητή….
Μαρία Σεβαστάκη 2010 ,,Ιστορίες Ανθρώπων''

Γράφει ο Γιώργος Μουτάφης

Το βράδυ της 2ας Νοεμβρίου διάβηκα το κατώφλι της αίθουσας διαλέξεων του Δήμου Σάμου, προκειμένου να παρακολουθήσω την έναρξη του συνεδρίου που είχε ως θέμα την ιστορική πορεία του νησιού από το τέλος της Ηγεμονίας έως τις πρώτες δεκαετίες μετά την ενσωμάτωση του στην ελληνική επικράτεια.  Ήταν λίγο πριν αρχίσουν οι διαδικασίες και ο φωτισμός, λόγω του ότι δεν είχαν προσέλθει ακόμη πολλοί ακροατές, ήταν χαμηλός.  Ωστόσο, αοό την θέση που βρισκόμουν είχα τη δυνατότητα να διακρίνω στους τοίχους των δυο πλευρών της αίθουσας τα αναρτημένα πορτραίτα ανδρών με αυστηρές παρουσίες, ζωγραφισμένα με σκούρα χρώματα, όπως συνήθως παρατηρούμε εικόνες αγίων στις εκκλησίες, οι οποίες εκφράζουν μια απαραβίαστη αυστηρότητα και παλαιότητα.

Πραγματικά, παρατηρώντας τα μικρά φωτιστικά πάνω από τα πορτραίτα, που σαν κανδήλια φώτισαν με ελαφρές ανταύγειες το καθένα, αισθάνθηκα σαν να βρισκόμουν σε εκκλησία.

Οι απεικονιζόμενοι ήταν οι ηγεμόνες – οι διορισμένοι από την οθωμανική εξουσία κυβερνήτες στο νησί  για σχεδόν οκτώ δεκαετίες.  Περιτριγύριζαν την αίθουσα και υποδέχονταν τους συνέδρους και ακροατές ως οικοδεσπότες, από μία υπερυψωμένη θέση, όπως οι άγιοι τους πιστούς στους τόπους λατρείας.

Οι δύο εξαιρέσεις αφορούσαν τα πορτραίτα του Λ. Λογοθέτη, -ηγετικής προσωπικότητας κατά την σαμιακή επανάσταση του 1821 – και του Θ. Σοφούλη, βασικού συντελεστή πίσω από την ένωση του 1912, ο ένας απέναντι στον άλλον.  Αν και τα πορτραίτα των δύο αυτών ανδρών ήταν τοποθετημένα στην αρχή της κάθε μιας από τις δύο σειρές που οδηγούσαν προς την σκηνή, οι δύο ηγέτες εμφανιζόταν στο ίδιο επίπεδο με τους ηγεμόνες.

Σκέψεις σαν αυτές με απασχολούσαν πριν αρχίσει η συνεδρίαση, αλλά ένα άλλο συμβάν τράβηξε την προσοχή μου αμέσως μετά   Στο διάστημα που μεσολάβησε πριν την πρώτη εισήγηση, οι ακροατές που είχαν ήδη συγκεντρωθεί παρατηρούσαν σιωπηλά ένα προβολέα, συνδεδεμένο με έναν υπολογιστή, ο οποίος φώτηζε διάφορες διαφάνειες σε μεγεθυσμένη μορφή πάνω σε μια μεγάλη οθόνη.  Τα θέματα περιλάμβαναν σκηνές από τη ζωή στα αστικά κέντρα του νησιού στο διάστημα από τα χρόνια της ηγεμονίας έως και τις πρώτες μέρες της ενωσης.  Εμφανίζονταν προσόψεις αποθηκών οινεμπόρων, καπνοβιομηχάνων και βυρσοδεψών, με τις ετικέτες η τις επιγραφές τους συχνά γραμμένες σε ξένες γλώσσες, τα καλλιμάρμαρα τους, η ηγεμονική σημαία και ηγεμονικά γραμματόσημα.

Από τις εικόνες αυτές προέκυπτε ότι, παρά την όποια απογοήτευση είχε προκαλέσει η μη – επίτευξη της ένωσης το 1830 ή το 1834, τουλάχιστον οι Σάμιοι είχαν αποκτήσει ”αυτονομία” η οποία, από άποψη νοηματοδότησης, έχει αποδοθεί με τους όρους αίγλης ενός πριγκιπάτου.  Όμως, ούτε μια εικόνα δεν προβλήθηκε που να εμφανίζει έναν αγρότη με την τσάπα του, μια αγρότισσα με το κλαδευτήρι της ή μια καπνεργάτρια με την βελόνα της, γενικά ένα ψήγμα από την καθημερινή ζωή ενός ολόκληρου λαού (τα εννέα δέκατα του πληθυσμού) που ζούσε μέσα στη ανέχεια και την εκμετάλευση, όπως αναφέρουν εφημερίδες της εποχής.

Σχετικά με το θέμα της ένωσης, στις προβολές κυριάρχησαν πολεμικές σκηνές με πλοία, στρατιωτικές μονάδες και σημαίες.

Τελικά δεν μπορούσα παρά να παρατηρήσω ότι οι δύο οπτικές εκθέσεις, τα πορτραίτα και οι προβαλλόμενες διαφάνειες, αλληλο-συμπληρώνονταν, στοχεύοντας    στην δημιουργία μιας πανηγυρικής ατμόσφαιρας, ενώ επέβαλαν μια μοναδική, ηγεμονική και ”έγκυρη” ερμηνεία του ιστορικού γίγνεσθαι.  Η εν λόγω ερμηνεία πρότασσε ότι η πορεία προς την πολυπόθητη ένωση περιλάμβανε όλα τα στάδια:   επανάσταση – ηγεμονία – εθνική προσάρτηση, και καθιστούσε έκαστο από αυτά εξ’ ίσου σημαντικό με τα υπόλοιπα.

Ας σκεφτούμε λίγο τι σημαίνουν πραγματικά αυτά τα στάδια για τη μεγάλη πλειοψηφία του σαμιακού λαού, ξεκινώντας από την επανάσταση του 1821.

Μια πρόσφατη εργασία του ακαδημαϊκού Μιχ. Β. Σακελλαρίου (Σαμιακά, Αθήνα 2010), ταυτίζει την ομάδα των Καρμανιόλων στην Σάμο (η ομάδα με την οποία συνδεόταν ο Λογοθέτης) περισσότερο με του πλοιοκτήτες και τους εμπόρους (σ. 290-92).  Ο ίδιος χαρακτηρίζει την μάζα των αγροτών ως βυθισμένη στην αμάθεια και παρασυρόμενη από ηγέτες που δεν αντιπροσωπεύουν τα συμφέροντα τους (σ. 285-87).

Όσον αφορά την τότε προσωρινή ελληνική διοίκηση, ακόμη και η αστική μεγαλο-ιδεάτικη προσέγγιση του Επαμεινώνδα  Σταματιάδη ομολογεί ότι εξάντλησε τους κατοίκους εξαιτίας των πληρωμών των φόρων (Σαμιακά τομ. Β’ Β έκδ. Αθήνα, 1965, σ 373).

Την περίοδο την ηγεμονίας, η εργασία των αγροτών και εργατών που ασχολούνταν  με την παραγωγή και επεξεργασία των οίνων, καπνών και δερμάτων, στήριζε μια ανερχόμενη αστική τάξη, κυρίως εργοστασιαρχών και εμπόρων, στα δύο κεφαλοχώρια του νησιού, το Βαθύ και το Καρλόβασι.  Η τάξη αυτή, μαζί με την πολιτική ηγεσία-ηγεμόνες, βουλευτές, πληρεξούσιους, τοπικούς προύχοντες και ανώτατους κληρικούς-βρίσκονταν, όπως συχνά συνόψιζε μια φράση της εποχής, ”πάνω στην καμπούρα του αγρότη”.

Φθάνοντας το στάδιο της ένωσης -προσάρτησης, αξίζει να σημειωθεί ότι οι διορισμένοι διοικητές των Οθωμανών αντικαταστάθηκαν από τους εξ Αθηνών απεσταλμένους (εγκάθετους) γενικούς διοικητές και νομάρχες, οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν στρατιωτικοί.  Εν συνέχεια, τα δύο κόμματα, των Φιλελευθέρων του Θ. Σοφούλη και των Λαϊκών του Ν. Βλιάμου και Ε. Χατζηδάκη, διόριζαν κρατικούς υπαλλήλους -οι περισσότεροι μη Σάμιοι- και αύξαναν τους φόρους, ενώ οι νέοι του φτωχού λαού στρατολογούταν για τις ανάγκες ”εθνικών” στρατιωτικών επιχειρήσεων στην Ουκρανία και τη Μικρά Ασία.

Για δεκαετίες, ούτε ένα φυτώριο δεν δημιουργήθηκε για την προμήθεια κλημάτων στους φτωχούς αμπελουργούς, ούτε μια φιλολαϊκή  πιστωτική πολιτική δεν εφαρμόστηκε για να ελαφρύνει το βάρος της τοκογλυφίας.  Εν τω μεταξύ, κάθε τόσο οι αστυνομικές αρχές έκαναν επιδρομές στα χωριά για να αποσιωπήσουν κάθε προοδευτική ”ξενόφερτη”  φωνή.  Ενώ η πείνα και η αμάθεια εξακολουθούσαν να τον μαστίζουν, ο λαός της Σάμου ληταν χρήσιμος μόνο για εκλογικές αναμετρήσεις.

Παρατηρώντας σαν τις παραπάνω και άλλες θα μπορούσαν να αναπτυχθούν μέσω συζητήσεων σε μια τελευταία συνεδρίαση,   όπως συνήθως γίνεται σε συνέδρια.  Παρακολουθήσαμε αρκετές ενδιαφέρουσες εισηγήσεις, αλλά έλλειπε η ουσιαστική συζήτηση πάνω σε κεντρικά ζητήματα.  Αυτό οφείλεται πιστεύω, στην πολυδιάσπαση των θεμάτων που παρουσιάστηκαν τα οποία, ασύνδετα μεταξύ τους, δεν επέτρεψαν την εξαγωγή  κάποιων πορισμάτων.  Δεν θα μπορούσαν άραγε να αναπτυχθούν προβληματισμοί πάνω στη χρήση και το περιεχόμενο εννοιών όπως ”αυτοδιοίκηση”, ”ενσωμάτωση”, ”εθνικό” και ”τοπικό”; Η  κυρίαρχη προσέγγιση σε αρκετές εισηγήσεις επικεντρώθηκε σε προσωπικότητες και σε απαρίθμηση γεγονότων, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη τα εκάστοτε κοινωνικό-πολιτικά συμφραζόμενα.

Ας ελπίσουμε ότι στο μέλλον, η οργάνωση ανάλογων συνεδρίων, θα στοχεύει σε μια θεματική ολοκλήρωση-βάσει ενός προβληματισμού – που θα αναδεικνύει και μια ιστορία της Σάμου από κάτω.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s